Ders 1: Uçuş Kontrolleri

Bu yazı serisinde adım adım F-16C Viper savaş uçağı için temel bir Türkçe rehber oluşturmayı planlamaktayım. Bu rehberde kontroller F-16C için Digital Combat Simulator’a göre anlatılacaktır. Yazıların hazırlanmasında DCS World’ün kendi rehberinden ve başka kaynaklardan faydalanılacaktır. Umarım askeri ve sivil havacılığa, simülasyon oyunlarına ve F-16’ya ilgi duyanlar için faydalı bir rehber olur.

Hava aracı uçuş kontrolleri temel olarak; uçuş kontrol lövyesi (stick veya side stick controller), gaz kolu (throttle) ve dümen pedallarından (rudder pedals) oluşur. Lövye, sağa veya sola dönüş gerçekleştirmek için hava aracının tono, yalpa (roll) hareketini; tırmanmak veya alçalmak için burnun yukarı veya aşağı yunuslama (pitch) hareketini sağlamakta kullanılır. Gaz kolu, motor gücünün ve bunun sonucu olarak da havadaki süratin kontrolü için kullanılır. Pedallar uçağın havadayken dikey eksende sapma (yaw) hareketini yapmasını sağlar. Uçuşta pedallar yana kaymanın (sideslip) önlenmesinde ve yumuşak dönüşlerin sağlanmasında kullanılmak üzere diğer kontrollere göre nispeten daha sınırlı bir kullanıma sahiptir. Ayrıca uçak yerde taksi yaparken uçağın alt kısmında ön tarafındaki bulunan burundaki tekerleğin (nose wheel) döndürülmesinde de kullanılır. Rule veya taksi; bir hava aracının kendi gücünü (motor vs.) kullanarak yerdeki yolculuğu manasına gelir.

Gaz kolu, stick ve pedallar
Yalpa (roll), yunuslama (pitch) ve sapma (yaw) hareketleri ve bunların eksenleri

Bir hava aracını sağa veya sola doğru uçurmak için, hava aracına istenilen yöne doğru roll hareketinin yaptırılması ve hafifçe lövyenin geri çekilmesi gerekir.

Havadaki Süratin (Airspeed) Değiştirilmesi

Hava süratini arttırmak veya azaltmak için birkaç metot vardır.

Hava Aracı Motor Gücü: Gaz kolu ne kadar ittirilirse, motorlar o kadar bir itki üretir. Gaz kolu geri çekildikçe de motor daha az itme kuvveti üretir.

Hava Aracı Yunuslama Açısı ve Oranı: Genellikle, burnu ufuk çizgisinin yukarısına doğru çekmek hava aracının yavaşlamasına, burnu ufkun aşağısına doğru yunuslama hareketi yaptırmak ise sürat kazanmasına sebep olur. Hızlı yunuslama açısı değişiklikleri, yatay düzlemde veya dikey düzlemde de olsa hızı etkiler. Yüksek yunuslama oranları, hücum açısını (Angle-of-Attack [AoA]) arttırır. Bu ise sürüklenmeye (drag) ve hava süratinin kaybedilmesine yol açar.

Hava Frenleri: Hava frenlerini açmak sürüklemenin artmasına ve dolayısıyla süratin azalmasına sebep olur. Yahut dalıştayken hava süratinin artma oranını düşürür.

İniş Takımları: İniş takımlarını indirmek ek bir sürükleme (drag) getirir. Fakat bunlar sadece 300 knot’ın altındaki süratlerde indirilmelidir. Aksi takdirde hasar görebilirler.

HUD (Head up Display) üzerindeki hava sürati, hız skalası; hava süratini görmeyi sağlar. Ayrıca hava aracının ne kadar Mach hız yaptığı da görülebilir. HUD daha detaylı olarak ileride anlatılacaktır.

İrtifanın (Altitude) Değiştirilmesi

Hava aracının yunuslama hareketi yapmasıyla irtifa değiştirilir.

İrtifanın arttırılması: Burnu ufkun yukarısına çekmek irtifayı arttıracak fakat bu durumu dengelemek için motor gücü arttırılmazsa hava süratinin düşmesine sebep olacaktır. Eğer hava aracı stall durumuna düşerse, burnu aşağı indirmek veya motor gücünü arttırmak lazımdır. Stall durumunun ne olduğu ileride anlatılacaktır.

İrtifanın azaltılması: Burnu ufkun altına indirmek irtifayı düşürecek fakat bu durumu dengelemek için motor gücü azaltılmazsa hava süratinin artmasına sebep olacaktır. Ek olarak, hava frenleri de küçük dalışlarda hava süratinin korunmasında kullanılabilir.

HUD (Head up Display) üzerindeki barometrik irtifa, irtifa skalası ve radar altimetresi; irtifayı görmeyi sağlar. Ayrıca HUD üzerinde tırmanma ve alçalma hızları da görülebilir. HUD daha detaylı olarak ileride anlatılacaktır.

İstikamet (Heading) Değiştirme

Hava aracının yatay düzlemdeki headinginin değiştirilmesi, istenen yöne doğru roll (yalpa) veya banking (yatış) denilen hareketin yapılmasıyla sağlanır. Yatış açısı arttıkça, irtifa kaybetmemek için stick ve dolayısıyla burun yukarı çekilmelidir. Daha yüksek yatış açılarında, burnu çekmek dönüş oranını arttırır. İstenen headinge ulaşmadan hemen önce stick öncekinin tam tersi yönde roll hareketi yaptıracak şekilde kumanda edilerek seviye uçuşuna (level flight) geri dönülmelidir. Bu şekilde istenen heading istikametine ulaşılmış olur.

Aşağıdakileri unutmayın:

  1. Yüksek yatış açıları, irtifa kaybının önlenmesi için daha fazla burun çekmeyi gerektirir.
  2. Keskin dönüşlerde, yüksek burun çekme oranları dönüş hızını arttıracak fakat kanatların hücum açısı da arttığından hava aracının yavaşlamasına sebep olacaktır. Eğer çok fazla sürat kaybedilirse hava aracı kontrol edilemeyecektir. Motor gücünü arttırmak veya dönüş oranını azaltmak sürat kaybını önleyecektir.
  3. Flight Path Marker (FPM) yani uçuş yolunu gösteren işareti, dönüş boyunca ufuk çizgisinin üzerinde tutmak irtifa kaybını engelleyecektir. Yunuslama (pitch) ve yalpa (roll) hareketlerinin kombinasyonu ile dönüş boyunca irtifa korunabilir.

HUD üzerindeki Magnetic Heading göstergesi istikamet açısını gösterir Seçilen master moda göre HUD’ın üst veya alt kısmında gözükebilir. Steering Cue (Yön İşareti), steerpointi yani önceden belirlenmiş belli bir koordinattaki gidilmek istenen yeri gösterir. Eğer bu noktaya gidilmek isteniyorsa hava aracı doğru istikamete döndürülerek FPM ile steerpoint hizalanır ve böylece o noktaya doğru uçulur.

About the Author: Emre

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir